De Jonge Akademie

Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de site navigatie
Ga direct naar zoeken

Valorisatie en de nutsvraag

16 februari 2010

Asghar Seyed-Gohrab, specialist op het gebied van de Perzische Taal en Cultuur, buigt zich over de toenemende vraag van valorisatie van wetenschappelijk onderzoek. Welke gevolgen heeft dit voor de (gamma- en geestes)wetenschappen en hoe meet je de waarde van onderzoek?

De globaliserende wereld heeft ons genoodzaakt om op een andere manier te denken. Hoewel deze globalisering economisch gezien in de eerste plaats een stimulus is voor bètawetenschappen, heeft dit ook effecten voor gamma- en geesteswetenschappen. Een studie van vreemde talen zoals Chinees of Japans wordt niet meer gezien als een vreemde bezigheid, een hobby of avontuur van een enkeling, tegenwoordig hebben het economische, politieke en vooral culturele nut van deze studies geen bevestiging meer nodig. In een kenniseconomie als de Nederlandse, waar alles een nut moet hebben, is het ook niet verwonderlijk dat de vraag met enige regelmaat opduikt: ‘Leuk die wetenschap, maar wat kunnen we daar nu mee?'

Wat heeft dat nu allemaal voor praktisch nut?

Het bedrijfsleven stelt zich die vraag, maar ook de overheid die bij financiering van onderzoek steeds meer de wetenschappers naar de markt verwijst: “kijk maar eens of u uw interessante ideeën via de zogenaamde ‘derde geldstroom’ kunt uitvoeren”. Maar ook bij het toekennen van “tweede geldstroom”, gelden die via onderzoeksorganisaties als NWO worden verdeeld, kijkt men steeds meer naar de mogelijke toepassingen van het onderzoek in de maatschappij. Maar het onderwerp van dit betoog is niet zomaar ‘praktisch nut van onderzoek', we hebben het over valorisatie.

Wat is valorisatie?
Als eerste wil ik dicht bij de letterlijke betekenis blijven: valorisatie is het van waarde maken en wordt vooral gebruikt in het Vlaams. Het van waarde maken van wetenschap of kennis. Wat betekent dat? Kan men kennis als resultaat van onderzoek ‘valoriseren’ waardoor die kennis van waarde wordt? Heeft de kennis niet al waarde van zichzelf? Is kennis die niet gevaloriseerd wordt dan ‘waardeloze kennis’? Bestaat er zoiets als wetenschap zonder waarde?

Meer of minder profijt
Zeker, bij het ene onderzoeksprogramma is het makkelijker aan te wijzen hoe de maatschappij hiervan kan profiteren dan bij het andere. Onlangs introduceerde Robbert Dijkgraaf bij De Wereld Draait Door weer enkele getalenteerde jonge wetenschappers die over hun onderzoek vertelden. Na Marit Farenhorst die vertelde over haar onderzoek naar de malariamug, was het de beurt aan Merel Keijzer die vertelde over haar onderzoek naar taalverlies bij Nederlandse migranten in Canada. Bij het eerste verslag werd de nutsvraag niet gesteld, het was evident, maar bij Merel Keizer kwam de vraag wel: wat moeten we daar nu mee? Is dit nuttig?

De waarom?-vraag
Tja, waarom zouden we dit onderzoek willen? Is het altijd nodig om die vraag te kunnen beantwoorden? Blijkt de waarde van de resultaten van onderzoek niet vaak pas veel later? Een mooi voorbeeld van dit dilemma vinden we bij de Ignobel Awards. Ieder jaar worden in Harvard de zogenaamde Ignobel Awards uitgereikt aan tien wetenschappers; de vrolijke tegenhangers van de Nobelprijzen. Bij de eerste paar keer dat de awards werden uitgereikt, werd nog gesteld dat ze waren bedoeld voor ‘research that cannot and should not be replicated’ –  onderzoek dat we maar nooit meer moeten uitvoeren. Echter, dat standpunt bleek onhoudbaar: zelfs de ogenschijnlijk meest absurde onderzoeksprojecten, bleken uiteindelijk potentieel heel interessante resultaten te bieden.

Homoseksuele necrofiele eenden
Het Nederlandse onderzoek naar homoseksueel necrofiel gedrag bij woerden bijvoorbeeld. Menigeen zal in lachen zijn uitgebarsten bij dit onderzoek, of de wenkbrauwen hebben opgetrokken: dit zál toch niet echt waar zijn? Gaan we hier geld in stoppen? Maar eerlijk is eerlijk: het is een interessante schakel in de zoektocht naar wat normaal, natuurlijk dierlijk gedrag is en hoe menselijk gedrag daarvan afwijkt. Of juist niet. Is homoseksualiteit iets menselijks of verschillen we daarin niet van andere diersoorten? Is necrofilie een voorbeeld van menselijke decadentie, of is ook dit meer algemeen? Tegenwoordig worden de Ignobel Awards uitgereikt aan onderzoek ‘that first makes people laugh and then makes them think’. Inderdaad, een betere weergave van de waarde van het onderzoek van de prijswinnaars.

What's in it?
Wat was de waarde van de reizen naar de maan? Waarom worden de versieringen van aardewerken potten in Indonesië bestudeerd? Waarom willen we de snaartheorie bewijzen, en richten we daarvoor een superdure superdeeltjesversneller in? Waarom doen we onderzoek naar de relatie tussen talen? Waarom wordt de ontstaansgeschiedenis van de Bijbel bestudeerd en waarom onderzoeken we zeventiende eeuwse schilderijen? Wat is de waarde hiervan?

Toevallige ontdekkingen
Wetenschap is een manier om onze chaotische wereld te ordenen en op die manier te begrijpen. Het is de bekroning van wat ons tot dénkende mensen maakt, niet alleen maar tot etende, drinkende en zich reproducerende zoogdieren. Soms is deze kennis zelfs ook nog economisch van nut. We kunnen denken aan musea die jaarlijks honderdduizenden bezoekers trekken, veelal buitenlandse toeristen en deze zijn zo van groot economisch belang. En vaak is de relatie tussen het onderzoek en het economische profijt dat eruit voortvloeit niet zo heel direct. Het is een vaakgemaakt grapje dat de ruimtereizen maar twee nuttige vindingen opleverden: vloeibaar voedsel en klittenband. Daar kunnen we nu mobieltjes, tomtoms en satelliettelevisie aan toevoegen. Al deze dingen waren nooit het doel van de ruimtereizen, maar het economische nut is er niet minder om.

Waardevol onderzoek
Wanneer wetenschap, overheid en bedrijfsleven dus samen optrekken en samen investeren in onderzoek, in waardevol onderzoek, of in onderzoek dat valoriseerbaar is, vereist dit dus twee dingen: van de investeerders vraagt het de durf en het vertrouwen om geld te stoppen in processen waarvan de uitkomst en het praktisch nut niet te voorspellen zijn; en van de wetenschappers vraagt het om voortdurend na te denken over de manier waarop zij hun kennis willen delen.


Ga terug naar de bovenkant van deze pagina
Ga terug naar de inhoud
Ga terug naar de site navigatie
Ga terug naar zoeken