De Jonge Akademie

Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de site navigatie
Ga direct naar zoeken

De paradoxale waarde van de wetenschap

30 oktober 2012

De aardschokken die drie jaar geleden op tragische wijze het Italiaanse l'Aquila troffen hebben de afgelopen week een flinke naschok gehad - maar dit keer was het de bodem onder de wetenschap die trilde, en niet die onder l'Aquila. Dit artikel is in verkorte vorm verschenen in NRC op 27 oktober 2012, onder de titel: Onderzoekers zaten niet fout bij aardschok.

Zes wetenschappers die onvoldoende hadden gewaarschuwd dat de aanvankelijk kleine aardschokken wel eens voorboden konden zijn van een grotere schok, zijn door de rechter veroordeeld tot gevangenisstraf wegens nalatigheid.

Het tragische lot van deze wetenschappers, geofferd in naam van de waarheid, doet denken aan de discussie die VVD kamerlid Leegte deze zomer aanzwengelde over het KNMI. Dit instituut, zo meent Leegte, laat zich te eenzijdig leiden door de "klimaatalarmisten" van het IPCC. Er bestaan ook andere klimaatmodellen die een afvlakking in plaats van een stijging van de temperatuur laten zien. Omdat het KNMI deze modellen niet meeneemt, is het niet onafhankelijk genoeg, aldus Leegte. En dat zou reden moeten zijn om de overheidsfinanciering stop te zetten.

De Nederlandse discussie over het KNMI en de Italiaanse discussie over de falende aardwetenschappers vormen op een interessante manier elkaars spiegelbeeld. In Italië werden wetenschappers veroordeeld omdat zij met onvoldoende kracht de zuivere waarheid inbrachten in de politiek, ook als die waarheid politiek niet handig uitkomt. In Nederland veroordeelt de grootste politieke partij een wetenschappelijk instituut omdat het onderzoeksresultaten presenteert die politiek onwenselijk worden geacht.

Waarheidsmachines

Deze twee discussies laten indringend zien hoe de wetenschap momenteel vermorzeld wordt door twee sets van paradoxale eisen die de samenleving eraan stelt. Enerzijds moeten wetenschappers functioneren als waarheidsmachines. De waarheid en niets dan de waarheid moeten zij leveren. Elke interne discussie moet daarbij binnenskamers gehouden worden, want anders spreken de wetenschappers niet met één mond of zouden er te weinig interne mechanismen om goede van slechte wetenschappers te onderscheiden. Zuiverheid en onafhankelijkheid, dat is wat we van de wetenschap verwachten.

Verwevenheid met maatschappij

Anderzijds verwacht de politiek van wetenschappers juist in toenemende mate dat ze verweven raken met de maatschappij. De roep om economische 'valorisatie', die de afgelopen jaren zelfs is vertaald in een 'topsectorenbeleid' dat wetenschap en bedrijfsleven nauw met elkaar verbindt, wil juist géén zuivere en onafhankelijke wetenschap. De agenda van de wetenschap moet niet bepaald worden door de nieuwsgierigheid van onderzoekers maar door de maatschappij - en dat zijn momenteel de kansen die bedrijven zien op de markt. Fundamentele wetenschap, gericht op kennis en inzicht, wordt vanuit deze nadruk op valorisatie in feite een soort hobby: het is prima als mensen die willen uitoefenen, maar dat hoeft niet op kosten van de samenleving te gebeuren.

Twee benaderingen

Deze twee benaderingen gaan maar moeilijk samen. Volgens de radicale waarheidslogica die Italië hanteert, zouden de wetenschappers van het KNMI juist in staat moeten worden gesteld nog harder te waarschuwen voor mogelijke klimaatrampen. Als straks de zeespiegel echt flink gaat stijgen, zouden de Italiaanse rechters ze immers een aanmerkelijk zwaardere straf moeten opleggen dan de zogenaamd falende aardwetenschappers kregen. En volgens de valorisatie-logica had het instituut van de Italiaanse wetenschappers onmiddellijk gesloten moeten worden als de aardschokken uitgebleven waren: deze wetenschappers laten immers hun oren hangen teveel naar alarmisten waar de economie bepaald geen baat bij heeft.

Ziehier de paradoxale situatie waarin de relatie tussen wetenschap zich bevindt: het is kiezen tussen gevangenisstraf wegens gebrek aan inbreng van de zuivere waarheid of opheffing vanwege teveel zuiverheid die wetenschappers afhoudt van maatschappelijke relevantie of tot uitspraken brengt die politiek onwelkom zijn.

Aan deze paradox is alleen te ontsnappen wanneer er een rijker beeld ontstaat van de relaties tussen wetenschap en samenleving. De keuze tussen wetenschap als bron van waarheidsproductie of van waardecreatie suggereert dat het primaat ofwel geheel bij de zuivere, onafhankelijke wetenschap moet liggen, ofwel bij geheel bij de economie en de maatschappij. Terwijl de echte discussie zou moeten gaan over de vraag op welke manieren de domeinen van de wetenschap en de maatschappij goed met elkaar verbonden kunnen worden.

Waarde-loze wetenschap

Net zo min als we fact-free politics willen, willen we waarde-loze wetenschap. Politiek moet zich onherroepelijk baseren op de feiten die op dat moment geldig zijn. En wetenschap vindt onherroepelijk plaats in een maatschappelijke context, waar ze bepaalde vormen van waarde heeft. In plaats van te kiezen tussen de wetenschap en de maatschappij, moet de politiek zoeken naar goede manieren om de relatie tussen wetenschap en samenleving optimaal te laten floreren.

Dat betekent dat de politiek een breder begrip van de waarde van wetenschap zal moeten ontwikkelen dan de radicaal-economische visie die nu de discussie domineert. Wetenschap heeft meer vormen van maatschappelijke waarde dan de huidige slogan 'kennis, kunde, kassa' suggereert. Aan de beantwoording van vele maatschappelijke uitdagingen die geen directe economische relevantie hebben, kan de wetenschap een belangrijke bijdrage leveren, van vergrijzing tot klimaatverandering en van geestelijk welzijn tot internationale conflicten. Bovendien spelen de wetenschappen een belangrijke rol in het duiden en behoeden van ons cultureel erfgoed. De kwaliteit van politieke discussies hangt mede af van de argumenten, kennis en inzichten die de wetenschappen aanleveren. In het onderwijs speelt de onderzoekende en zelfkritische houding van de wetenschappen een centrale rol. Daarnaast heeft de wetenschap een waarde in zichzelf: niet alle kennis en inzicht hoeft nuttig te zijn om waarde te hebben.

Waarde van wetenschap expliciet zichtbaar maken

Maar het betekent ook dat de wetenschappen de roep om valorisatie uiterst serieus moeten nemen. Niet om al hun werk direct maatschappelijk nuttig te maken. Maar wel om zich te realiseren dat maatschappelijk draagvlak vereist dat de waarde van wetenschap expliciet zichtbaar wordt. Dat geldt evenzeer voor de maatschappelijke, culturele en economische waarde als voor de intrinsieke waarde van wetenschap. Het met passie uitdragen van die waardevolheid, in het besef dat wetenschap altijd en maatschappelijke activiteit is, is van cruciaal belang voor een meer evenwichtig debat over de relatie tussen wetenschap en samenleving.  

Wanneer de politiek een beter begrip ontwikkelt van de werking en waarde van wetenschap, en wanneer  wetenschappers tegelijkertijd een groter bewustzijn ontwikkelen van hun plaats in de samenleving, komen de kwesties rond het KNMI en l'Aquila er heel anders uit te zien. De Nederlandse politiek zou dan begrijpen dat de wetenschappers van het KNMI niet zomaar een partijdige mening verkondigen naast vele andere meningen, naar op grond van goede argumenten kiezen voor een bepaalde benadering. In plaats van voor te stellen de financiering te schrappen was er dan een inhoudelijke discussie aangegaan. Het KNMI zou dan, op haar beurt, flink moeten investeren in het publiek inzichtelijk maken en verantwoorden van de redenen waarom er voor bepaalde modellen en voorspellingen wordt gekozen.

De Italiaanse aardwetenschappers waren vanuit deze brede benadering flink aangesproken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Je kunt je als wetenschapper eenvoudigweg niet onttrekken aan je plaats in de samenleving, en als je over kennis beschikt die leed kan voorkomen of welzijn kan bevorderen, dan mag van je verwacht worden dat je je inspant om die kennis in te brengen in de publieke discussie. Maar een juridische veroordeling gaat echt te ver. De rechterlijke macht mag van wetenschappers geen grotere heldhaftigheid verwachten dan van ieder ander.


Ga terug naar de bovenkant van deze pagina
Ga terug naar de inhoud
Ga terug naar de site navigatie
Ga terug naar zoeken