De Jonge Akademie

Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de site navigatie
Ga direct naar zoeken

Call for Papers - Wenen 1815: de geboorte van een Europese veiligheidscultuur

3 juli 2013

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en De Jonge Akademie organiseren, op initiatief van Beatrice de Graaf (Universiteit Leiden/Campus Den Haag), een conferentie over het Congres van Wenen op 5 t/m 7 november 2014 in Amsterdam.

Het Congres van Wenen, dat een einde maakte aan de langdurige Napoleontische oorlogen, vormt een mijlpaal in de Europese geschiedenis. Bij deze enerverende gelegenheid creëerden de Europese mogendheden de randvoorwaarden voor de bescherming van de ‘status quo’ en de regulering van internationale conflicten door middel van een nieuw ‘politiek evenwicht’ – aldus het overheersende beeld in de vakliteratuur. Het Congres markeerde echter ook het ontstaan van een nieuwe ‘Pax Europeana’, in het kader waarvan gemeenschappelijke Europese belangen gezamenlijk moesten worden verdedigd. De bijeenkomsten, die van september 1814 tot juni 1815 duurden, leverden een nieuwe orde van professionele diplomaten, informele werkwijzen en multilaterale samenwerkingen op. Er ontstond een compleet nieuwe cultuur van conflictbeheersing en -bemiddeling. Anders dan de vredesverdragen die in de decennia en eeuwen daarvoor werden gesloten, leidde deze Pax Europeana tot een reeks concrete multilaterale en zelfs echt internationale vredesprojecten die een duidelijke institutionele invulling kregen.


 
In de moderne geschiedschrijving wordt het Congres van Wenen primair beschouwd als een vehikel voor reactionaire regimes en antirevolutionaire onderdrukking. Niettemin blijkt dat grotere en kleinere landen al in 1815 een aantal unieke samenwerkingsprojecten aangingen om transnationale bedreigingen (zoals piraterij, anarchisme, smokkel en koloniale opstanden) te bestrijden en gemeenschappelijke belangen te verdedigen. Deze gezamenlijke ondernemingen eindigden niet na de Krimoorlog in 1856, maar bleven ook in de decennia daarna bestaan. Sociale leerprocessen onder diplomaten vervingen de klassieke praktijken van de ancien régimes waarbij prinsen en koningen de onderhandelingen domineerden die veelal de vorm hadden van traditionele rituelen en uiterst symbolische festiviteiten. Nieuwe generaties bureaucraten kwamen op, en in dialoog dan wel strijd met de oudere generaties die de grote transformaties van de Napoleontische tijd hadden doorstaan, introduceerden zij nieuwsoortige bijeenkomsten, onderhandelingen en vieringen. Het Congres van Wenen luidde een nieuw tijdperk in waarin bestuurlijke en technologische innovaties het groeiende aantal professionele actoren in staat stelden om op een veel intensiever en informeler niveau te communiceren en informatie uit te wisselen. Hierdoor werden sociale leerprocessen gestimuleerd en konden gedeelde normen en attitudes geleidelijk postvatten.

Wenen was dus de kraamkamer van een prille, maar onmiskenbare Europese veiligheidscultuur. Deze cultuur kwam tot uiting in het politieke en publieke domein evenals in theaterstukken, muziek, opera’s, beeldende kunst en allerlei nieuwe mediavormen die na 1815 ontstonden. Bovendien werden de resultaten van het Congres intensief bediscussieerd en verspreid via kranten en in het kader van publieke bijeenkomsten ter ere en herdenking van oorlogshelden.

Deze conferentie wil het belang van het Congres van Wenen anders benaderen door het raakvlak tussen internationale betrekkingen, politiek en veiligheidscultuur te verkennen. Wenen 1815 heeft al langer de aandacht van onderzoekers uit het veld van internationale betrekkingen, die deze gebeurtenis als het startpunt van de moderne diplomatie beschouwen. Tegelijk hebben politieke en culturele historici zich weliswaar gericht op transformaties van bureaucratische en politieke systemen en collectieve identiteiten, maar dan veelal uitsluitend op nationaal niveau. De opzet van deze call for papers is nu om Wenen 1815 te onderzoeken als het ontstaansmoment van een Europese veiligheidscultuur, zowel vanuit nationaal, internationaal, diplomatiek en institutioneel perspectief als in zijn politieke, praktische en culturele uitingsvormen. Hiermee hopen wij een nieuw licht te werpen op de relatie tussen nieuwe verschijnselen en praktijken op het vlak van internationale betrekkingen en anderzijds het ontstaan van een Europese veiligheidscultuur.


 
De aanname dat er in de negentiende eeuw al sprake was van een gedeelde Europese veiligheidscultuur, klinkt misschien verrassend. Onderzoekers uit het veld van de internationale betrekkingen situeren het begin van een Europese veiligheidssamenwerking meestal na 1918 met de oprichting van de Volkenbond. De negentiende eeuw kenmerkt zich volgens hen door het realistische paradigma met een nadruk op machtsevenwicht. In plaats van deze term gebruikt meer genuanceerde geschiedschrijving over het Congres van Wenen liever begrippen als ‘hegemonie’ of ‘politiek evenwicht’. Toch richten ook deze studies zich hoofdzakelijk op klassieke diplomatie, internationale betrekkingen, conflicten en de gevolgen hiervan, en gaat men voorbij aan het blootleggen en analyseren van besluitvormingsprocessen. Belangrijk is vooral dat er weinig oog is voor de actoren die deze processen concreet vormgeven: de nieuwe professionele elites binnen domeinen als het leger en openbaar bestuur evenals de diplomatie, politie en rechterlijke macht. Actuele literatuur op het gebied van internationale betrekkingen heeft weliswaar concepten als veiligheid, veiligheidssamenwerking en veiligheidscultuur geïntroduceerd, maar daarbij wordt sterk generaliserend en vanuit hedendaags perspectief gedacht. Dergelijke publicaties besteden weinig aandacht aan uitingsvormen van veiligheidscultuur en collectieve dreigingspercepties in de periode vóór 1945. Onze stelling is dat het Congres van Wenen een reeks collectieve (en deels concurrerende) dreigingspercepties en vijandbeelden voortbracht die bijdroegen aan de nieuwe ideeënvorming over een transnationale Europese identiteit en cultuur – hoe open en omstreden deze beide begrippen doorgaans ook zijn.

Met deze call for papers zijn we op zoek naar bijdragen die serieus gevolg geven aan de ‘cultural turn’ binnen de geschiedenis van de internationale betrekkingen in de negentiende eeuw. Onze belangstelling gaat uit naar transnationale en multidisciplinaire perspectieven op het historische raakvlak tussen internationale betrekking en binnenlands beleid. Uitgangspunt is daarbij een ‘historiserend perspectief op veiligheid’, dat aandacht heeft voor de intersubjectieve wijze waarop dreigingen en belangen binnen hun historische context worden geconstrueerd. Deze conferentie legt de nadruk op actoren (zonder deze uit hun institutionele context te isoleren): wie waren de ‘dragers’ van de genoemde sociale leerprocessen en wat waren hun competenties? Hoe kwamen deze competenties, normen en praktijken tot stand en hoe werd hierover onderhandeld? Wie fungeerden als rolmodellen? Welke officiële en officieuze ‘leerscholen’ waren er voor de nieuwe generaties diplomaten?

Voorstellen voor papers

De conferentie vindt plaats in Amsterdam op 5 t/m 7 november 2014. Voor sprekers tijdens de conferentie worden reis- en verblijfkosten vergoed.

Voorstellen voor papers (300 woorden) dienen uiterlijk op 1 oktober 2013 via e-mail te worden verzonden naar Vienna1815@cdh.leidenuniv.nl. Het organisatiecomité roept op tot papers over elk relevant onderwerp dat verband houdt met het centrale thema van de conferentie: het belang en de erfenis van het Congres van Wenen. Enkele suggesties voor papers of paneldiscussies zijn:

  1. Wenen 1815 en professionele actoren (zie boven)
  2. Wenen 1815 en nieuwe instituties (congres van ambassadeurs, anti-piraterijcommissie, commissie inzake scheepvaart op de Donau, enz.)
  3. Wenen 1815 in het publieke domein (herdenkingen van oorlogshelden, Waterloo, kerkmissen)
  4. De erfenis van Wenen 1815 (neerslag in onderzoek, autobiografieën, literaire canon, (herinnerings)cultuur, internationale rechtskaders, de ‘lange vrede’)

Zodra de voorstellen zijn geselecteerd, nodigt het organisatiecomité de sprekers uit om hun papers vooraf op te sturen om meer diepgaande discussie tijdens conferentie mogelijk te maken.

Organisatiecomité:

Voor praktische informatie:
Jeffrey Muskiet, De Jonge Akademie/KNAW, jeffrey.muskiet@knaw.nl

 

Kruimelpad:
  1. Home
  2. Actueel
  3. Nieuws

Ga terug naar de bovenkant van deze pagina
Ga terug naar de inhoud
Ga terug naar de site navigatie
Ga terug naar zoeken